Mitologia słowiańska

Boginie

Białoboga - W mitologii słowiańskiej bogini, ujmowana jako przeciwstawna siła wobec Czarnogłowa, której podporządkowany był trzem, do którego należeli bogowie Kiru Rugewit i Jaruna. W panteonie bóstw słowiańskich według Czesława Białczyńskiego Białoboga, podobnie jak Czarnogłów są bóstwami najpotężniejszymi zaraz po Światowicie. Między tymi dwoma bóstwami i ich stronnikami toczy się nieustanna walka, którą utożsamić można z walką miedzy światłością (Czarnogłów) i ciemnością (Białoboga). Białoboga Głąb przy Pierwszym Dziale otrzymać miała wszystko co należało do świata ciemności, co było krągłe i wilgotne. Traktowana jest jako siostra bliźniaczka Czarnogłowa, razem zaś znani byli jako Kaukowie lub Alkowie. Służyć mają jej też Ażdahy Żmijowie.
Przez chrześcijańskich interpretatorów Białoboga uznawana była jako pogańska bogini dobra, choć u Słowian podział na bogów odnoszących się do świata jasności i ciemności niekoniecznie musiał pokrywać się z podziałem na dobro i zło. Kult Białobogi związany mógł być z nadawaniem nazw miejscowościom, takim jak np. Belgrad, Bielsko czy też nazwom większych krain: Biała Ruś, Biała Serbia.

Dennica - Zorza, siostra Słońca i Księżyca.

Dodola, Dudula - bogini deszczu, prawdopodobnie żona Peruna. Jej odpowienikiem była Perperuna, która przetrwała w folklorze obrzędowym jako nazwa młodych dziewcząt przybranych zielenią, oprowadzanych nago i polewanych wodą dla sprowadzenia deszczu.

Dzidziela - bogini miłości.

Dziewanna - bogini lasów i polowań.

Kupała - jedni czcili tą boginię jako panią żądz miłosnych, inni - np. na Podhalu - jako patronkę "mądrych niewiast", czyli znachorek, leczących ziołami i odwracających złe czary. Jako opiekunka wszelkich roślin leczniczych, nienawidziła Kupała czarowników i wiedźm, wykorzystujących swą wiedzę, by szkodzić ludziom. Dlatego każdy pokrzywdzony przez czary mógł po odprawieniu specjalnych obrzędów liczyć na jej pomoc. Świątynia Kupały wznosiła się niegdyś na górze Sobótka (z niem. Zobtenberg), tuż obok płynącego tam zdroju przywracającego zdrowię, a nawet wskrzeszającego zmarłych.

Łada - zachodniosłowiańska bogini płodności i wegetacji. W stworzonym przez Jana Długosza polskim panteonie pogańskim występuje jako bogini wojny, odpowiedniczka rzymskiego Marsa, lub jako bogini Mazowsza. Według Macieja z Miechowa Łada to postać żeńska, matka Lela i Polela. Odpowiedniczka greckiej Ledy.

Mati Syra Zemlia - „Wilgotna Matka Ziemia”. Była słowiańską boginią ziemi. Świadectwa archeologiczne wskazują, że kult bogini narodził się prawdopodobnie w dorzeczu Donu około 3 tysięcy lat temu. Uważano, że bogini ma moc przepowiadania przyszłości i mądrze rozsądza spory, oddawano jej cześć jeszcze w XX wieku, kiedy to rosyjskie chłopki odprawiały skomplikowane obrzędy, wzywając boginię i prosząc ją o ochronę przed chorobą.

Miesiąc - bóstwo księżyca. Niektóre tradycje przedstawiają go jako zimnego, łysego wuja Dażboga. W innych Miesiąc jest piękną kobietą, żoną Dażboga, matką gwiazd. Każdej wiosny boska para zawiera ponowne zaślubiny, jesienią Dażbóg opuszcza swoją żonę i powraca do niej, kiedy tylko miną miesiące zimowe.

Mokosz - wschodniosłowiańska bogini prawdopodobnie pochodzenia fińskiego. Według części badaczy bogini deszczu, mokrej pogody i burzy (Łowmiański, Borovskij) lub hipostaza Matki Ziemi (Jakobson, Gieysztor); opiekująca się ziemią, wodą, deszczem, kobietami, płodnością, seksualnością, tkactwem, przędzeniem i owcami. Prawdopodobnie była pradawnym bóstwem kobiecym, hipostaza małżonki głównego boga niebiańskiego (Perun), Matki Wilgotnej Ziemi.
Pojawia się jako duch domowy w postaci kobiety z dużą głową, przędąca nocą wełnę i strzygąca owce. Zanim się pojawi, słychać warczenie kołowrotka. Zostawiano jej przy nożycach małą ofiarę z kłębka wełny, a przy świętach składano ofiary z żywności. Dzień tygodnia poświęcony Mokoszy to piątek.
Kult bogini został później zastąpiony kultem Matki Boskiej, kultem maryjnym i św. Piatnicy (Pietki, Paraskiewy), a także świętej Mokriny. Do dziś zachowały się tradycyjne ręczniki północnorosyjskie, na których wyobrażano - według hipotezy B. Rybakova - abstrakcyjną postać Mokoszy.
Dzisiaj większość badaczy mitologii słowiańskiej zgodna jest co do tego, że w Mokoszy upatrywać należy kult wyższego rzędu niż demonologiczny. Istnieją ponadto poszlaki wskazujące Mokoszy miejsce w trójfunkcyjnym schemacie Dumézila na pozycji trzeciej (funkcja społeczna, dostarczanie żywności).
Kult matki ziemi popularny był w okresie neolitycznym pośród rozwijających się osad wczesnorolniczych w całej Europie oraz na Bliskim Wschodzie, dlatego słowiańska Mokosz łączy w sobie także pierwiastki przedindoeuropejskie. Etymologia imienia bóstwa jest prawdopodobnie prasłowiańska. Słowiański rdzeń "mok-" daje słowotwórczy początek polskiemu wyrazowi "mokry" tworząc analogię do bliskoznacznych bóstw indoirańskich (irańska Aradwi - "wilgotna").
Mokosz czczona była niezależnie od pory roku, ale szczególny okres obrzędowy przypadał wiosną. Średniowieczne zapisy poświadczają, że o tej porze roku nie można było rwać trawy, uderzać kijami o ziemię, a upadek na nią wymagał zaniesienia przeprosin. Powszechne były różnego rodzaju praktyki magiczne w celu wywołania urodzaju. Ślady kultu Mokoszy najliczniej poświadczone są we wschodniej Słowiańszczyźnie (wskazuje na to wiele nazw miejscowych na Białorusi i Ukrainie). W wielu mitologiach indoeuropejskich miejsce matki ziemi jest raczej skromne, wśród Słowian zajmuje znaczącą pozycje - prawdopodobnie dzięki wcześniejszym składnikom wierzeniowym.

Perperuna, Perepuna, Peperuna - bogini towarzysząca Perunowi. Z jej osobą związany jest obrzęd, do dziś dnia lub do niedawna odprawiany w niektórych krajach południowosłowiańskich. Na wsiach bułgarskich dotkniętych suszą dzieci podejmują tany, w czasie których wybierają dziewczynę jeszcze nie dojrzałą do zamążpójścia (pożądane, aby było to ostatnie dziecko kobiety przed utratą rodności). W czasie dalszych tańców przez wieś staruchy i gospodynie poszczególnych domów oblewają wodą wybrankę, nagą, przybraną tylko w ziela, liście i kwiaty. W Bułgarii i Macedonii nazywa się tą dziewczynę Perepuną lub podobnie. Według niektórych wyznawcy Perperuny „kręcąc się wkoło piją na jej cześć”. Kiedyś Perperunę uważano za bóstwo męskie, jednak z czasem stała się formą żeńską. Na Bałkanach nosiła imię Dodola lub Dudula, Didula.

Podaga - bóstwo połabskie, o którym jest mowa w Kronice Słowian Hemolda, o nie znanym charakterze. Czczone w Płoniu pod postacia "posagu o dziwnym kształcie". Utożsamia się je czasami z domniemaną boginią Pogoda z Kroniki Długosza.

Sporza, Śrecza - bogini powodzenia i szczęścia. Jej męskim odpowiednikiem jest Spor. Ośrodki jej kultu to Śrem nad Wartą oraz uroczysko na Litwie nad rzeką Sermas. Nazwa tej bogini odnosi się także do środy, środka czy serca.

Swara - bogini ognia, żaru a także upału i suszy. Jest ona żoną - siostrą Swaroga. Ze słowem swar wiążą się takie określenia wartkość, warzenie i wrzawa, a także warta. W sanskrycie svar oznacza blask i słońce.

Wąda - bogini sprawująca władzę nad wodnymi odmętami. Do imienia tej bogini nawiązuje stara legenda o Wandzie, która nie chciała Niemca poślubić i rzuciła się w otchłań rzeki. Wąda określana też jako Wanda jest w mitologii siostrą - żoną Woda. Jej czcicielami byli m.in. Nurowie, u których nosiła miano Wądy-Nurty oraz prawdopodobnie Wenedowie.

Żywie - połabska bogini życia, stawiana w opozycji do bóstw wojny i śmierci.