Ogólnie o mitologii


Encyklopedia religii

Słownik mitów i
tradycji kultury

Bohater kulturowy - we wszystkich tradycjach mitologicznych odnajdujemy postaci herosów, których zadaniem było dokonywanie nadzwyczajnych wyczynów w czasach, gdy kładziono podwaliny rodu ludzkiego. Bohater kulturowy jest najczęściej mężczyzną i posiada nadnaturalne lub boskie cechy. Typowy przekaz z Melanezji opowiada o pierwotnym bohaterze kulturowym, znanym pod różnymi imionami, Sida, Sido, Sosom lub Souw, który wędrował po Papui Nowej Gwinei kształtując krajobraz, ucząc ludzi mowy, zarybiając morze i rzeki i dostarczając warzyw do hodowli. Podobne opowieści krążą wśród aborygeńskich ludów Australii. Bohaterom kulturowym często przypisuje się odkrywanie lub ustanawianie ważnych zasad społecznych, takich jak zasady polowania, czy rozdziału żywności. Również narodziny obrzędów religijnych przypisuje się takim postaciom jak tajemnicza Biała Bawolica, która zapoczątkowała obrzędy świętej fajki celebrowane przez lud Lakota w Ameryce Północnej. Kradzież ognia przez kulturowego bohatera jest powszechnie postrzegana jako kluczowe wydarzenie w rozwoju społeczności ludzkiej. Na przykład greckim micie Prometeusz wykradł bogom ogień, aby przekazać go ludziom.
Według niektórych mitologii plemiennych z Ameryki Południowej młody bohater kulturowy wykradł ogień jaguarowi. Na Wyspach Gilberta na zachodnim Pacyfiku źródłem ognia było słońce, złapane w sidła przez bohatera kulturowego Bue po to, aby uzyskać ogień dla rodzaju ludzkiego.
W Ameryce Północnej bohaterowie kulturowi, podobnie jak pierwsze bóstwa stwórcze, często przedstawiani są jako zwierzęta. Na przykład wzdłuż wybrzeża północno-zachodniego lokalnym bohaterem kulturowym jest Kruk, któremu przypisuje się wynalezienie ognia, pływów morskich, przemiany nocy w dzień oraz rozmieszczenie wszystkich ciał niebieskich na firmamencie. Podobnie jak jego odpowiednicy na innych obszarach Ameryki Północnej, tacy jak inni bohaterowie kulturowi Kojot i Gluskap, Kruk ma również wiele cech trickstera. Bohaterowie kulturowi świata celtyckiego częściej niż w Ameryce Północnej przyjmują postać ludzką i zazwyczaj są wielkimi bojownikami i zdobywcami. Jako przykład można podać postaci takie jak Cuchulainn i Fionn.

Bóg - ponadziemska istota (osoba bądź personifikacja sił kosmicznych), będąca racją istnienia i funkcjonowania świata i człowieka. Bóg jest najwyższą wartością religijną (sacrum, sanctum) oraz głównym przedmiotem wierzeń i kultu w większości religii. Źródłem wiedzy o Bogu są dane pochodzące z objawienia, doświadczeń religijnych i rozumu, usystematyzowane w teologii, mistyce i filozofii. W religii Bóg jest głównym panem i zbawcą człowieka, natomiast w filozofii jest utożsamiany z Absolutem, bytem samoistnym nie mającym przyczyny i będącym przyczyną sprawczą wszelkich innych bytów. W religiach naturalnych koncepcje Boga zostały wyrażone w mitach, hymnach religijnych, modlitwach, obrzędach i sztuce sakralnej. Bóg jako istota najwyższa objawiał się ludziom w zjawiskach naturalnych (np. w Niebie, Słońcu, tęczy, grzmocie) oraz w historii (poprzez twory cywilizacji i kultury, w osobach władców). W niemal wszystkich religiach pierwotnych i starożytnych wiara w Boga będącego stwórcą Wszechświata i ludzi nie wykluczała wiary w innych bogów (politeizm, henoteizm) oraz w różnego rodzaju siły nadnaturalne (duchy, fetysz, mana).
Najbardziej rozwinięte koncepcje Boga ukształtowały się w wielkich religiach monoteistycznych (judaizm, chrześcijaństwo, islam) oraz w hinduizmie. Koncepcje te wyrosły z religijności uformowanej przez pisma święte (Stary Testament, Nowy Testament, Koran, Wedy , Upaniszady), wzbogaconej przez tradycję myśli filozoficzne (filozofia grecka, chrześcijańska, indyjska). W hinduizmie, który w ciągu tysiącleci ewoluował od politeizmu, poprzez henoteizm, do teizmu bliskiego religiom monoteistycznym, dwie koncepcje Boga odegrały szczególnie ważną rolę: pojęcie Boga osobowego (Iśwara) w systemie teistycznym Ramanudźi oraz pojęcie Boga jako Absolutu w monistycznej filozofii Śankary.
W judaizmie, chrześcijaństwie i islamie Bóg jest Osobą, jest „jeden” i „jedyny”, ma charakter transcendentno-immanentny. Osobowy charakter Boga (w chrześcijaństwie Trzy Osoby w jednym Bogu, Trójca Święta) znajduje m.in. swój wyraz w tym, że Bóg zwraca się do człowieka w słowach przez proroków, a w chrześcijaństwie- w fakcie wcielenia Chrystusa w człowieczą postać. Określenia „jeden” i „jedyny” oznaczają, że Bóg jest jedynym panem i sędzią człowieka, i wykluczają istnienie jakiejkolwiek mocy nadnaturalnej nie pochodzącej od niego (a zwłaszcza istnienie innych bóstw). Wreszcie przez określenie Boga „transcendentno-immanentny” rozumie się stosunek Boga do człowieka. Transcendentny oznacza, że Bóg wykracza poza świat, jest ponad nim, jest całkiem inny niż świat. Jako stworzyciel wszystkiego, sam przez nic i przez nikogo nie stworzony, różni się od świata w stopniu absolutnym. Natomiast jako Bóg immanentny, jest on stale obecny w świecie, podtrzymuje go w swoim istnieniu, użycza mu swojej siły i obdarza swoją miłością, wreszcie stale ujawnia swoją obecność w świecie (teofania).

Bóstwa chtoniczne - w starożytnych mitologiach były to bóstwa świata podziemnego: zmarłych, jak na przykład greckie bóstwa: Hades, Persefona, Tanatos, Hypnos, Kery, Erynie, rzymskie: Pluton i Prozerpina, słowiańskie: Tuoni, Nyja, celtyckie: Balor, Arawn, Elatha i egipskie: Mot, Hathor, Neit, Anubis, Geb, Set, Sokaris, Ozyrys, oraz inne. Bóstwami chtonicznymi określane były również bóstwa wegetacji roślinnej, np. grecka Demeter, japońscy Inari, Toyouke i Hachiman, rzymscy Liber i Ceres, egipski Chnum i celtycki Amaethon, Freyr, a także wiele innych.

Bóstwa telluryczne - - są to bóstwa Ziemi i całej sfery ziemskiej. Są najstarsze, obok bóstw uranicznych. W mitach o stworzeniu występuje częsty motyw boskiej pary stwórców: Nieba i Ziemi. Źródłem sakralnej waloryzacji Ziemi, prowadzącej do jej uświęcenia i deifikacji, było najbardziej pierwotne doświadczenie Ziemi jako niezbędnego dla życia środowiska naturalnego, następnie, w miarę rozwoju gospodarki rolnej, przede wszystkim jako żywicielki ludzi. W religioznawstwie bóstwa telluryczne klasyfikuje się w kilku odrębnych grupach:
   1. Bóstwa Ziemi jako całości (na przykład Gaja)
   2. Bóstwa różnych ukształtowań Ziemi (bóstwa gór)
   3. Bóstwa akwatyczne (Okeanos, Posejdon, Neptun, Enki, Manannan MacLir, Waruna, Ran, Egir)
   4. Bóstwa roślinności (kult drzew)
   5. Bóstwa chtoniczne.

Bóstwa uraniczne - są to bóstwa Nieba i całej sfery niebieskiej. Obok bóstw tellurycznych, najstarsze bóstwa ludów prahistorycznych i wczesnohistorycznych, zajmujące centralne miejsce w mitologiach i kulcie. Wyobrażane były jako stwórcy wszechświata (często łącznie z bóstwami Ziemi lub Oceanu) oraz jako Istoty Najwyższe (pramonoteizm), wszechwładne, ale bierne, nadzorujące działalność innych bóstw. Według Eliadego w rozwoju wierzeń religijnych bóstwa uraniczne ewoluowały w różnych kierunkach: niektóre kumuluowały funkcje bóstw atmosferycznych (grzmotu, burzy, deszczu), przekształcając się w bóstwa życiodajne (np. kananejski Baal-Hadad), inne ustępowały miejsca bóstwom Słońca (np. sumeryjski Anu), jeszcze inne utwierdzały swoją suwerenność w panteonach jako najwyżsi władcy i prawodawcy, będący wzorcem dla władców ziemskich (chińskie Tian i Shangdi, grecki Zeus, rzymski Jupiter). Czasami pod pojęciem bóstwa uraniczne rozumie się wszelkie bóstwa związane ze sferą niebieską, klasyfikowane w 4 odrębnych grupach:
   1) bóstwa Nieba jako całości (np. grecki Uranos)
   2) bóstwa Słońca (kulty solarne np. Helios)
   3) bóstwa Księżyca (kulty lunarne, np. Selene)
   4) bóstwa gwiazd (astrolatria)

Kosmologia - według większości przekazów o budowie wszechświata, widzialny świat życia doczesnego jest częścią większej całości. Ponad światem znajduje się świat nadrzędny, czyli niego, będące siedliskiem istot wyższych albo boskich przodków, a poniżej sytuuje się świat podziemny zamieszkały przez zmarłych i podziemne duchy. Obraz ten jest wspólny dla tradycji indoeuropejskich, kultur ludów plemiennych Azji, Oceanii i obu Ameryk, a także ludów regionów arktycznych. Zarówno świat nadrzędny, jak i świat podziemny może był lustrzanym odbiciem świata pośredniego, na którym żyją istoty ludzkie. Bardziej skomplikowane wersje kosmosu podzielonego na trzy światy opisują siedem, osiem lub nawet dziewięć poziomów świata wyższego i niższego.
Wiele mitologii przedstawia również centralny filar lub Drzewo Świata, które jest osią jednoczącą wszystkie światy. Do najbardziej znanych należy Yggdrasill, popiół ziemski z tradycji nordyckiej, ale tę samą ideę odnajdujemy na indonezyjskim Borneo, na Saharze, a także u rdzennych mieszkańców obu Ameryk.
Budowa poprzeczna mitycznego wszechświata często przedstawia się jako cztery ćwiartki, odpowiadające północy, południu, wschodowi i zachodowi. Piąty „kierunek”, „środek” albo „tutaj” odnajdujemy w mitologii Chin, Irlandii oraz Ameryki Środkowej i Północnej.
W wielu regionach świata siedziby ludzkie są budowane na kształt kosmosu. Na przykład u wyspiarskich ludów Azji południowo-wschodniej lewa strona domu zazwyczaj reprezentuje świat podziemny, a prawa- świat nadrzędny lub niebo. Słup centralny domostwa może przedstawiać Drzewo Życia, czyli oś kosmiczną, pojęcie to występuje też w Amazonii i na Syberii.

Kraina podziemi - w mitologicznych tradycjach wielu ludów pod górnym regionem istnieje dolny. Krainę podziemi, zazwyczaj miejsce pogrążone w ciemności, często wyobrażane sobie jako zamieszkałą przez dusze zmarłych. Może być ich stałą siedzibą lub miejscem, przez które dusze przechodzą w drodze do nieba lub do odrodzenia na ziemi. Wiadomo, że w Afryce rozpowszechniona jest wiara, że dusze zmarłych przebywają przez pewien czas w krainie podziemi, ale następnie odradzają się jako śmiertelnicy. W dolnym regionie Mictlan z wierzeń Azteków wszyscy z nielicznymi wyjątkami muszą przejść wiele niebezpieczeństw, zanim wstąpią do jednego z niebios.
Gdzie indziej zmarli podobno podlegają osądowi, w trakcie którego zostaje określone, czy dusza jest grzeszna, a jeśli tak, to jaką poniesie karę. Starożytni Egipcjanie wierzyli, że w sali tronowej Ozyrysa, pana krainy podziemi, serce zmarłego jest kładzione na jednej szali wagi, a na drugiej piórko Maat, bogini sprawiedliwości i prawdy. Jeśli serce było cięższe, bo obciążone grzechem, wówczas dusza zostanie pożarta przez potwora, jeśli nie- dołączy do błogosławionych duchów.
Krainy znajdują się pod tym światem niekoniecznie związane są tylko ze zmarłymi. Celtycki Świat Pośmiertny, często znajdujący się pod ziemią, był zachwycającym miejscem istniejącym w równoległym wszechświecie. W mitach z Germanii siedziba bogów Wanów- Wanaheim i siedziba plemienia olbrzymów Jotunheim znajdowały się pod ziemią. Według podań ludu Chewong z Malajów istnieją równoległe światy zarówno pod, jak i ponad naszym światem, przy czym spód świata znajdującego się na górze jest niebem świata znajdującego się niżej.

Lew - jako król dzikich zwierząt lew jest przede wszystkim symbolem władzy i prestiżu królewskiego. W mitologiach zwierzę to często kojarzono z boskością, jako symbol najwyższej mocy. Raczej rzadko ma charakter dobrotliwy. Egipska Sachmet, bogini z głową lwa, była bóstwem przerażającym, zesłanym niegdyś przez Boga Słońce dla zniszczenia buntowniczego plemienia istot ludzkich. Jej zwiastuni mieli się podobno ukazywać w postaci wszelkiego rodzaju chorób zakaźnych. Z tego właśnie powodu kapłani Sachmet byli zarazem lekarzami. Hinduistyczny bóg Wisznu wcielił się w Narasimha, pół-mężczyznę, pół-lwa, aby zniszczyć demona, którego nie mógł zabić żaden człowiek, ani bóg. Lew stanowi górną część bogini Parwati, małżonki Siwy, i tak też występuje ona w swojej najbardziej przerażającej postaci jako wojownicza bogini Durga.
Lew funkcjonuje również jako symbol niezwyciężoności, jak na przykład w micie o Heraklesie i lwie nemejskim, gdzie lew jest opisywany jako potwór o spiżowej sierści.
Jednak nie zawsze lew stawia na swoim. Na przykład w Afryce, gdzie wszystkim potężnym drapieżnikom przyznaje się statut królewski, lew często bywa w mitach wystrychnięty na dudka przez mniejsze, ale sprytniejsze zwierzęta, jak choćby zając.

Mity o potopie - mitologiczne tradycje końca świata opisują, w jaki sposób boskie siły starają się ukarać istoty ludzkie za grzechy niszcząc je za pomocą jakiejś kosmicznej katastrofy, którą najczęściej jest potop. Najbardziej znany przykład to biblijna opowieść o Noem, prawdopodobnie zaczerpnięta ze starszych, mezopotamskich przekazów o potopie zesłanym przez bogów jako kara dla rodzaju ludzkiego, który zostaje całkowicie zniszczony z wyjątkiem jednego człowieka (nazywanego różnie- Atrachasis, Utnapisztim lub Ziusudra) i jego rodziny. Temat „Arki Noego” z tych przekazów odbija się echem w hinduskim micie o Manu, pierwszym człowieku ostrzeżonym przed katastrofalną powodzią przez wielką rybę, któremu udaje się przetrwać dzięki zbudowani statku.
Podobne tematy występują w południowo-chińskim micie o Dzieciach Dyni, z tym wyjątkiem, że ogólnoświatowy potop, który niszczy rodzaj ludzki, jest postrzegany jako arbitralny akt Boga Piorunu. W innych częściach świata kosmiczny potop może być wywołany przez wykroczenia konkretnej osoby. Na przykład w mitologii malajskiego ludu Chewong, każdy kto kpi ze zwierzęcia, wzbudza gniew węża świata podziemnego, który z wściekłości uwalnia pierwotne wody wielkiej powodzi.
Koncepcja wyłonienia się całkowicie nowego świata z wód potopu jest powszechna w Ameryce Środkowej. W azteckim micie o Pięciu Słońcach, obecny świat (piąty) miał powstać po tym, jak poprzedni został zniszczony przez wielki potop.

Pochodzenie ludzkości - rzecz dziwna, ale istnieje niewiele mitów szczegółowo opisujących pochodzenie rodzaju ludzkiego. Niemal powszechna koncepcja głosi, że rodzaj ludzki został ulepiony z gliny lub ziemi przez konkretne bóstwo stworzyciela. Biblia opisuje, w jaki sposób Bóg stworzył Adama („Człowiek”) z „ziemskiego prochu”, a według chińskiego mitu bogini Nu Wa stworzyła rodzaj ludzki z kropli wodnistego błota. W Ruandzie wierzy się, że najwyższy Bóg formuje dzieci z gliny w kobiecej macicy, dlatego kobiety w wieku rozrodczym ustawiają obok swych łóżek naczynie z wodą, której Bóg używa do ugniatania gliny.
Rozpowszechniony jest pogląd, że mężczyzna miał się pojawić wcześniej niż kobieta, czemu towarzyszy przeświadczenie, obecne w opowieści o Adamie i Ewie („Matka Wszystkiego, co Żyje”, „Dająca Życie”), że kobieta sprowadziła na ludzkość nieszczęście. Grecy opowiadali o tym, jak Pandora przyniosła społeczności ludzkiej puszkę, w której zamknięte było wszelkiego rodzaju zło tego świata. Tego rodzaju mity miały służyć za uzasadnienie niższej pozycji zajmowanej przez kobiety w patriarchalnym społeczeństwie. W wielu jednak kulturach to kobieta była pierwszą ludzką istotą. Według mitologii Irokezów i Huronów antenatką rodzaju ludzkiego była Ataentsic, kobieta, która spadła z nieba na ziemię. Maoryskie mity przekazują opowieści o tym, jak bóg Tane pragnął żony i dlatego stworzył Hinehauone, z piasku wyspy Hawhaiki.
Szczególna opowieść o pochodzeniu ludzkości, „mit o wyłonieniu”, rozpowszechniony był w Ameryce Południowej i Środkowej. Inkowie wierzyli, że bóg stworzyciel Wirakocza ulepił istoty ludzkie z gliny. Następnie kazał im zstąpić w głąb ziemi i wyłonić się z jaskiń. Tak więc przodkowie Inków wyłonili się z trzech jaskiń w Pacariqtambo („Miejsce Pochodzenia”) w pobliżu Cuzco, stolicy Inków.

Przodkowie - wiele ludów wierzy, że niewidzialne duchy przodków działają na tym świecie. Na przykład Słowianie pozostawiali dla przodków pożywienie przy grobach, a Chińczycy czczą do dziś swoich przodków na dorocznych uroczystościach w Quingming.
W wielu kulturach mity o przodkach często umacniają różnice społeczne, np. między dziedzicznymi władcami a ich poddanymi lub między klasami społecznymi czyli kastami. Władza królewska dąży do uprawomocnienia się, odwołując się do boskich przodków: faraonowie w Egipcie twierdzili, że są potomkami bóstw Izydy i Ozyrysa, a japońscy cesarze aż do 1945 roku wyprowadzali swe pochodzenie od bogini słońca Amaterasu. Hierarchia społeczna jest często odbiciem kolejności, w jakiej przodkowie pojawili się na ziemi. Na przykład lud Carabaulo na Timorze w Indonezji opowiada, jak jego pierwsi przodkowie wyszli z ogromnej pochwy w ziemi: pierwsi pojawili się arystokratyczni posiadacze ziemscy, a za nimi wyszli niezależni rolnicy i wyrobnicy.

Triady Boskie - w religioznawstwie są to grupy trzech najważniejszych bogów, spotykane w wielu religiach, np. trójca: indyjska- Brahma, Wisznu, Siwa. Babilońska- Anu, Enlil, Ea. Egipska- Ozyrys, Izyda, Horus. Rzymska- Juppiter, Junona, Minerwa. Szczególnym przypadkiem boskiej triady jest chrześcijańska Trójca Święta — występuje tu jeden Bóg w trzech osobach.

Smok - był to potwór z mitologii, legend i folkloru wielu ludów. Znany był od najwcześniejszych czasów (między innymi w Sumerze i Egipcie starożytnym). Najczęściej wyobrażany był jako rodzaj gada o skrzydłach nietoperza, orlich lub lwich pazurach, z uzębioną paszczą ziejącą ogniem oraz z ogonem węża. W starożytnych cywilizacjach Bliskiego Wschodu i w Europie smok był najczęściej uosobieniem wrogiej siły zagrażającej porządkowi w kosmosie (mity kosmogoniczne) lub w społeczeństwie (uprowadzał kobiety, kradł bogactwa i bydło, tyranizował ludzi, wymuszając od nich okup). Smok był centralnym motywem wielu mitów i legend jest walka ze smokiem toczona przez bogów lub bohaterów (np. wiking Beowulf ze staroangielskiego eposu o tym tytule). Złowrogi aspekt smoka utożsamiło chrześcijaństwo z mocą szatańską, grzechem i pogaństwem. Według „Apokalipsy św. Jana” archanioł Michał z zastępem aniołów walczył ze smokiem, to znaczy Lucyferem, wodzem upadłych aniołów; legendy o walce świętych osób ze smokiem utrwaliły się zwłaszcza w średniowieczu (szczególnie legendy dotyczące świętego Jerzego). W mitologiach chińskiej i japońskiej, w przeciwieństwie do tradycji zachodnich, smok uchodzi najczęściej za istotę dobroczynną, odgrywającą ważną rolę w utrwalaniu ładu w kosmosie i w społeczeństwie. W tradycji chińskiej smok jest ściśle związany ze zjawiskiem deszczu, płodnością i urodzajem, a także z osobą cesarza, który jako Syn Nieba reprezentuje kosmiczną moc na Ziemi.