Mitologia Australii i Nowej Zelandii

Boginie

Hapai - mieszkańcy wyspy Tawhaki na Oceanie Spokojnym opowiadaja legendę o pięknej dziewczynie imieniem Hapai, która zstępuje z siódmego nieba na ziemię, aby spędzić noce z "uroczym młodzieńcem". Zachowuje przed nim w tajemnicy swoje niebiańskie pochodzenie aż do momentu uświadomienia sobie, że nosi w swym łonie owoc ich miłości. I gdy radość z tego powodu stała się obopólna, wówczas wyznaje, że jest boginią przybyłą z gwiazd.

Hinenuitepo - „Wielka Pani Ciemności”. Maoryska bogini ciemności i śmierci. Hinenuitepo zwana pierwotnie Hinetitama („Dziewica Świtu”) była córką Hinehauone, pierwszej kobiety i boga Tane. Tane poślubił Hinetitamę, ale kiedy dziewczyna dowiedziała się, że jest jej ojcem, uciekła z przerażeniem do krainy podziemi i stała się Hinenuitepo. Stamtąd zawołała do Tane, że sprowadzi śmierć na wszystkie jego dzieci. W ten sposób rodzaj ludzki stał się śmiertelny. Ojciec powiedział tricksterowi Maui, że jeżeli przejdzie przez ciało Hinenuitepo od pochwy do ust, wówczas stanie się nieśmiertelny. Maui spróbował to uczynić w trakcie snu Hinenuitepo, ale zbudził ją śmiech jakiegoś ptaka, więc zabiła Maui potwierdzając tym samym, że ludzkie istoty nigdy nie uzyskają nieśmiertelności.

Kaintangata - w mitologii Maorysów była boginią niebios. Poślubiła wodza kanibali Whaitiri, a następnie wydała na świat Hema, ojca bohatera Tawhaki.

Pani - maoryska bogini wegetacji, żona boga Rongo i matka jamów (ignamów, jadalnych bulw).

Papa - maoryska bogini stworzycielka ziemi, małżonka boga nieba Rangi i matka wielkich bogów maoryskiego panteonu. Kiedy jej syn Tane, bóg drzew, szukał towarzyszki życia, zwrócił się najpierw do matki. Ona jednak odrzuciła jego zaloty i poradziła mu, aby stworzył sobie żonę z piasku wyspy Hawaiki. Twór ten, Hinehauone, był pierwszą istotą ludzką.

Bogowie

Argula - w mitologii Aborygenów z zachodniego Kimberley postać trickstera związana z czarami. Na terenach tych aspołeczne zachowanie może być ukarane przez namalowanie pokręconej postaci ludzkiej w grocie skalnej i śpiewanie do niej obraźliwych piosenek, które mają rzekomo sprowadzić na winowajcę kalectwo lub śmierć. O malunkach takich powiada się, że są dziełem Arguli.

Balu - mit. Aborygenów. Nagradzał ich deszczem a karał piorunami, pochodził z Księżyca.

Haumia - maoryski bóg dzikich warzyw i roślin. Był synem boga nieba Rangi i bogini ziemi Papa.

Rangi - pierwotne bóstwo stwórcze maoryskiego panteonu. Rangi, bóg nieba i Papa, bogini ziemi, objęci tak ciasno w pierwotnej próżni, że żadne z ich sześciorga dzieci nie mogło oddzielić się od nich po urodzeniu. Bóg wojny Tu zaproponował, aby zabić rodziców, ale bóg lasów Tane stwierdził, że lepiej będzie rozdzielić ich siłą. Każdy bóg po kolei próbował rozdzielić bóstwa, ale dopiero Tane się to udało. Wtedy to Rangi i Papa zajęli miejsca, na których spoczywają do dzisiaj

Rona - według mitologii maoryskiej bóg, który walczy z księżycem. Walka rozpoczęła się po tym, jak księżyc ukradł żonę Rony. Kiedy księżyc męczy się walką, znika. W tym czasie Rona i Księżyc zbierają siły i jest to czas fazy przybywania księżyca. Podczas pełni walka zostaje wznowiona.

Rongo, Lono, Ro - maoryski bóg pokoju i roślin uprawnych, jeden z sześciu potomków pierwotnych bóstw Rangi i Papy. W jednym ze swych aspektów, jako Rongo- maui, podobno sprowadził pierwsze jamy (słodkie ziemniaki). Na Hawajach jest czczony pod imieniem Lono.

Tangaloa, Tangaroa, Tanaoa, Taaroa - maoryski bóg oceanu, patron rybaków i żeglarzy, opiekun ryb, otaczany szczególną czcią. Syn Rangiego i Papy. Był bóstwem bardzo znanym w całej Polinezji. Poza Nową Zelandią czczono go jako stwórcę innych bogów, Ziemi i ludzi. Według maoryskiej mitologii większość tworów morskich to dzieło Tangaroa, a te znajdujące się na ziemi, dziełem Tane. Jednakże wszystkie ryby były potomkami Tane i zamieszkiwały lasy, dopóki Tawhiri, bóg żywiołów, powalił wszystkie drzewa i sprawił ryba, uciekła do morza, do królestwa Tangaroa. Podobno Tane, rozwścieczony z powodu utraty potomka, pozostawał od tej pory w konflikcie z Tangaroa.
Obrazki: Tangaroa

Tawhiri - maoryski bóg żywiołów, syn Rangiego i Papy. Maoryski mit o stworzeniu opowiada, że . Rangi i Papa objęci byli tak ciasno w pierwotnej próżni, że żadne z ich sześciorga dzieci nie mogło oddzielić się od nich po urodzeniu. Bóg wojny Tu zaproponował, aby zabić rodziców, ale bóg lasów Tane stwierdził, że lepiej będzie rozdzielić ich siłą. Każdy bóg po kolei próbował rozdzielić bóstwa, ale dopiero Tane się to udało. Wtedy to Rangi i Papa zajęli miejsca, na których spoczywają do dzisiaj, ale Tane naraził się na zazdrość ze strony rodzeństwa. Tawhiri, bóg żywiołów, powalił wszystkie drzewa Tane i sprawił, że jego dziecko, ryba, która do tej pory mieszkała w lasach, uciekła do morza, do królestwa boga Tangaroa.

Tu - według maoryskiego mitu o stworzeniu Tu był bogiem wojny, synem Rangiego i Papy. Rangi, bóg nieba i Papa, bogini ziemi, objęci byli tak ciasno w pierwotnej próżni, że żadne z ich sześciorga dzieci nie mogło oddzielić się od nich po urodzeniu. Tu zaproponował, aby zabić rodziców, ale bóg lasów Tane stwierdził, że lepiej będzie rozdzielić ich siłą. Każdy bóg po kolei próbował rozdzielić bóstwa, ale dopiero Tane się to udało. Wtedy to Rangi i Papa zajęli miejsca, na których spoczywają do dzisiaj. Pewnego dnia Tu został napadnięty przez Tawhiri, a żaden z pozostałych braci nie przyszedł mu z pomocą, dlatego Tu zwrócił się przeciw nim. Łapał w siatkę ryby i zwierzęta, potomstwo Tangaroa i potomstwo Tane, i zjadał dzikie rośliny i zboża, dzieci Haumia i Rongo. Tu zdobył znajomość magii, która umożliwiała mu kontrolę nad wszystkimi dziećmi swoich braci: pogodą, zwierzętami, roślinami i materią nieożywioną.

Inne postacie i zagadnienia

Alczeringa, Alcziranga - „Religia”. Był to czas przodków w wierzeniach tubylców Australii. Według ich religii jest to czas ahistoryczny, istniejący równocześnie z czasem historycznym, Czas Święty, zwany też Epoką Snu. Jednocześnie uważany jest za bardzo odległy czas stworzenia oraz aktualny czas przeżywany. Alczeringa jest wciąż „odnawiany” za pomocą rytuałów i sztuki sakralnej. Termin Alczeringa pochodzi najprawdopodobniej pochodzi z języka plemienia Aranda (zamieszkujących środkowy obszar Australii).

Bracia Ptaka Dzwonu - starodawni bohaterowie Czasów Stworzenia związani z Uluru (Ayer’s Rock) w środkowej Australii. Według jednej z wersji ich historii opowiedzianej w 1976 roku dwaj bracia skradali się za emu nad Antalanya, stawem wśród skał w pobliżu Uluru. Nie znana im kobieta szukała gąsienic w pobliskim Wangka Arkal. Na głowie niosła misę na podkładce. Ładunek ześlizgnął się jej z głowy i spłoszył emu, który pobiegł na północ w kierunku Uluru, a za nim obaj bracia. U stóp Uluru jest nacięcie, będące jakoby podkładką pod niesioną na głowie misę, która leży tam, gdzie upadła. Nieco dalej jest staw, z którego pił emu.

Czasy Marzeń - w aborygeńskich mitach tak nazywała się pierwotna epoka tworzenia świata, będąca okresem, w którym plemienne istoty boskie przemierzały kontynent australijski. Owe istoty kształtowały krajobraz wokół, a także ustanawiały formy zachowań społecznych i w trakcie swego przemarszu pozostawiały dusze nienarodzonych dzieci. Czasy Marzeń to również stan ducha, osiągany przez uczestników obrzędu. Wierzy się, że uczestnicy ci na krótko wcielają się we własnych przodków i odtwarzają ich podróże lub uwalniają ich moc

Czuringi - święte przedmioty, ślady bytności pozostawione na ziemi przez Aborygenów (przeważnie kamienne lub deseczki pokryte znakami).

Djanggawul - wg Aborygenów w odległej Epoce Snu żeglując przez morze przybyli z Ojczyzny Wiecznych Duchów jeden Brat i dwie Siostry nazywając się Djanggawul - mówi stary mit przekazywany od wieków w męskich pokoleniach Milingimbi, Yiritja i szeregu innych plemion Arnchem-Landu. Gdy Brat i Siostry wysiedli ze swego małego czółna na brzegu przy Port Bradshaw istniały tam już wprawdzie ziemia, woda, rośliny i zwięrzęta - nie rozmnażały się one jednak. To było tylko trawienie, a nie odnawianie się życia. Jednakże macice obu Sióstr pełne były nie narodzonych dzieci, które weszły w nie jeszcze w Ojczyźnie Świętych Duchów. Przez stosunki płciowe z Bratem nie tylko jednak wyzwoliły się stopniowo z macic te dzieci i zaludniły cały Arnhem Land, ale płodność Sióstr przeniosła się także na całą przyrodę, która w ten sposób rozwinęła się w całej Australii.

Djunggun - postać z pierwotnego aborygeńskiego mitu regionu zachodniego Kimberley, który tłumaczy pochodzenie niekazirodczego małżeństwa. W zamierzchłej przeszłości, głosi mit, kazirodztwo było na porządku dziennym. Pewnego razu dwóch mężczyzn, Djunggun i Wodoy, poślubili każdy córkę drugiego. Djunggun jednak postanowił przyjąć córkę Wodoya nie oddając swojej, a wtedy Wodoy pozbawił go pałką głowy. Od tej pory nie było już kazirodczych małżeństw. Djunggun i Wodoy, przemienili się w ptaki, dając początek gatunkowi kozodojów.

Hinehauone - w maoryskiej mitologii Hinehauone jest pierwszą istotą ludzka. Bóg stworzyciel- Tane, syn Papy- matki ziemi i Rangiego- ojca nieba zapragnął się ożenić. Jego matka odmówiła mu, ale za jej radą stworzył on pierwszą kobietę, Hinehauone (czyli „Dziewica Stworzona z Ziemi”) z piasku wyspy Hawaiki. Hinehauone była odpowiedzialna za narodziny pierwszego człowieka i za pojawienie się śmiertelności. Urodziła ona bóstwu Tane córkę imieniem Hinetitama, która później stała się Hinenuitepo, gigantyczną boginią śmierci.

Kariki - brat maoryskiego herosa Tawhaki. Kariki przedstawiany był jako grubianin i głupiec, przeciwieństwo mądrego i bohaterskiego brata.

Kruk i krab - postaci, które w mitologii ludu Murinbata z północno-wschodniego dystryktu Victoria River nauczyły ludzi, jak umierać. Kruk i krab spierały się o najlepszy sposób umierania. Krab powiedział, że zna dobrą metodę i poszedł poszukać dziury w gruncie. Zrzucił swój stary pomarszczony pancerz i czekał w jamie, aż wyrośnie mu nowy. Powrócił z nowym pancerzem, ale wówczas kruk stwierdził, że zna szybszy sposób umierania. Natychmiast zamknął oczy i upadł na wznak. Krab próbował ocucić go wodą, ale nie zdołał, ponieważ kruk był martwy. Według podań ludu Murinbata ludzie postanowili umierać w taki sam sposób jak kruk.

Kungarankalpa - aborygeńskie imię rodowych bohaterek znanych jako Siedem Sióstr.

Mimi - figlarna istota, trickster, z mitologii Aborygenów zachodniej Krainy Arnhem. Mimi mieszkają w szczelinach skalnej skarpy Krainy Arnhem i ogólnie rzecz biorąc są istotami życzliwymi. Na przykład uczą ludzi sztuki polowania. Mogą jednak zachowywać się wrogo, gdy zaskoczy je nagła obecność obcych. Każdy podróżujący po buszu powinien krzyczeć, aby mmi usłyszały, że ktoś jest w pobliżu. Ludzie, którzy je przestraszą mogą zostać ukarani chorobą. Nie należy się zbliżać do wyglądających na oswojone kangurów, bo mogą one należeć do mimi: jego właściciel zabije każdego, kto wyrządzi zwierzęciu krzywdę. Często mówi się, że starożytne Aborygeńskie malowidła w jaskiniach są dziełem mimi.

Namorodo - plemię swawolnych istot w mitologii Aborygenow zachodniej Krainy Arnhem. Przerażające postaci o długich pazurach, ciele składającym się z samej skóry i kości, utrzymujących się za pomocą ścięgien. Poruszają się w nocy przelatując ze świstem po niebie. Jednym pazurem mogą zabić każdego, kogo usłyszą, szczególnie rannych i chorych. Jeśli Namorodo pochwyci duszę osoby zmarłej, może ona nigdy nie dołączyć do klanu totemicznych przodków, przemieniając się w nienawistną istotę pędzącą po buszu. Namorodo byli również kojarzeni z czarami i spadającymi gwiazdami.

Ngandjala, Ngandjala - jedno z plemion tricksterów z mitologii Aborygenów z terenów zachodniego Kimberley. Podobnie jak Wurulu-Wurulu, Ngandjala-Ngandjala miały włóczyć się po buszu, szukając okazji do czynienia takich szkód, jak niszczenie zbiorów czy malowideł jaskiniowych, wykonanych przez starożytnych herosów. Niektórzy jednak wierzą, że istoty te mogą być czasem pomocne, na przykład gotują owoce jadalne, aby przyspieszyć ich dojrzewanie. W czasie pory deszczowej można czasem zobaczyć Ngandjala-Ngandjala w chmurach, a opary unoszące się po ulewie, wskazują miejsca ognisk, gdzie gotowały one owoce. Ngandjala-Ngandjala padają ofiarą działania innego trickstera Unguramu. Z ognisk Ngandjala-Ngandjala kradnie on jadalne korzenie, a Ngandjala-Ngandjala łapią go za ogon, i ciągną tak długo, dopóki nie zdradzi, gdzie ukrył skradzioną żywność.

Orłosokół i kruk - według aborygeńskiej mitologii z południowo-wschodnich obszarów Australii twórcami instytucji małżeństwa byli dwaj ludzie. Podobno Orłosokół (zwany również Biljara) oraz Kruk (albo Wagu) ustanowili instytucję małżeńską poprzez określenie stopni pokrewieństwa, w ramach których małżeństwo było dopuszczalne. Ci dwaj mężczyźni pojawiają się w opowieściach jako rywale, przy czym Kruk często próbuje przechytrzyć lub okpić Orłosokoła. Na przykład w jednej opowieści Orłosokół spalił Kruka i zamienił go w ptaka, którego imię nosił. Sam Orłosokół stał się ptakiem, kiedy Kruk namówił go podstępnie do wzbicia się w niebo.

Rata - heros występujący w mitologii maoryskiej i innych mitologiach polinezyjskich. Jego ojciec, zwany Wahieroa, został zabity przez potworne jaszczurki, które służyły jego wrogowi, Puna. Rata wybrał się na poszukiwanie ciała ojca. W końcu znalazł jego głowę we wnętrznościach wielkiego rekina Matuku i odzyskał resztę od potwornych jaszczurek. Jednakże w drodze do domu sam Rata został przez jaszczurki pocięty na kawałki.

Siedem Sióstr - siedem wędrownych plemiennych bohaterek z Czasów Marzeń, nazywanych również ich aborygeńską nazwą Kungarankalpa. Pełna trasa wędrówki sióstr została odtworzona na podstawie opowieści autorstwa różnych aborygeńskich klanów wzdłuż niej mieszkających. Siostry podążały na południe ze środka Australii, aby uciec przed rozpustnym mężczyzną imieniem Nyiru. Ucieczkę znaczą różne osobliwości krajobrazu: na przykład niskie urwisko to wiatrołom, który zbudowały, obozując taj jednej nocy. Po dotarciu na południowe wybrzeże siedem sióstr weszło do morza, a następnie przeskoczyło do nieba. Znalazłszy się w niebie, zamieniły się w konstelację gwiezdną Kurialya (czyli Plajady).

Siostry Wawilak - dwie rodowe bohaterki z Czasów Marzeń. Według mitologii aborygeńskiego ludu Ylongu z krainy Arnhem. Siostry Wawilak przemierzały pierwotny krajobraz, kształtujący środowisko naturalne i nadając nazwy stworzeniom i roślinom. Obie powiły synów. Starsza siostra niechcący dopuściła się tego, że jej krew menstruacyjna padła do rozlewiska, co rozgniewało mieszkającego w niej węża Yurlunggur. Wąż wywołał wielką burzę i powódź. Aby go ugłaskać, siostry śpiewały pieśni, ale Yurlunggur połknął kobiety i ich synów, a następnie wycofał się do nieba w postaci tęczy. Gdy wody potopu opadły, Yurlunggur wrócił na ziemię na miejsce, które stało się pierwszym terenem inicjacyjnym ludu Ylong, po czym zwrócił siostry i ich synów. Przechodzili tamtędy dwaj mężczyźni, którzy nauczyli się pieśni sióstr, a następnie wykonali pierwsze obrzędy inicjacji ludu Ylongu, będące obrzędami przejścia chłopców do dorosłego życia.

Tawhaki - słynny heros z maoryskiego mitu. Tawhaki i jego brat Kariki byli synami półboga Hema i bogini nieba. Po śmierci Hema zabitego przez potwory Tawhaki wyruszył w podróż do miejsca, gdzie zginął jego ojciec, aby go pomścić. Po drodze heros przeżył liczne przygody, które stały się podstawą cyklu mitów. W wielu z nich głupawy i leniwy Kariki jest przeciwstawiany heroicznemu i szlachetnemu bratu. W trakcie wędrówek Tawhaki ożenił się i miał syna, Wahieroa, którego syn Rata to kolejny heros w polinezyjskiej mitologii.

Uluru - aborygeńska nazwa wielkiego głazu z piaskowca, znanego również jako Ayer’s Rock. Miał on wielkie znaczenie duchowe w tradycyjnej religii Aborygenów.

Wandjina - duch rodowy z pierwotnych Czasów Marzeń w aborygeńskiej mitologii regionu Kimberley. Każdy klan posiada swego wandjina, kojarzonego ze zwierzęciem, jako swego opiekuńczego przodka.

Widjingara - według wierzeń ludu Worora z zachodniego Kimberley- była to pierwsza istota ludzka, która umarła. Widjingara został zabity przez rodowe byty wandjina za to, że wbrew zasadom małżeńskim, chciał ukraść kobietę zaręczoną z kimś innym. Widjingara później stał się miejscowym kotem (Dasyurus), nocnym torbaczem, który zanieczyszcza zwłoki.

Wurulu-Wurulu - istoty tricksterskie z mitologii Aborygenów z mitologii zachodnich Kimberley. Podobni w destrukcyjnych skutkach swych czynów do Ngandjala-Ngandjala, Wurulu-Wurulu kradną miód z barci dzikich pszczół za pomocą uwiązanych na kiju kwiatów skrzypu polnego (banksia). Kiedy barć jest pusta, oznacza to, że wcześniej był przy niej Wurulu-Wurulu.

Yurlunggur - wielki wąż występujący w micie o pochodzeniu ludu Yolungu z krainy Arnhem. Według wierzeń Yurlunggur wąż ten wciela się w tęczę.